§ «Όποιο δρόμο της Λευκωσίας και να ακολουθήσεις οδηγεί σε αδιέξοδο»
§ «Τα ίδια τα στοιχεία που κάποτε διαχώριζαν την πόλη τους, οι Βερολινέζοι τα έχουν διατηρήσει ως μνημεία και χώρους επισκέψεων και προβολής, ερεθίζοντας το ενδιαφέρον των τουριστών και δημιουργώντας μια νέα οικονομική κίνηση για την ίδια τη πόλη».
§ «Αμέσως μετά τη λύση, η Λευκωσία θα είναι ο χώρος όπου η ΕΕ και η παγκόσμια κοινότητα θα θέλουν να δώσουν τις ευκαιρίες γιατί στη Λευκωσία θα κρίνεται η δυνατότητα συμβίωσης και επιτυχίας της λύσης»
§ «Αν ανοίξεις την πόρτα, δηλαδή αν φτάσεις σε μια λύση που αναιρεί τη σύγκρουση, οι κοινότητες διαχέονται η μια μέσα στην άλλη»
§ Η προσπάθεια ανάπτυξης μια πόλης διαιρεμένης και επανένωσής της, σημαίνει απαραίτητα την ανάπτυξη όλων των πτυχών που αφορούν τη ζωή μιας πόλης.
ΛΕΥΚΩΣΙΑ
βράδυ 15/7/1974
Δεν είναι η Λευκωσία απόψε
Η πόλη του γλυκού καλοκαιριού
Του δειλινού π’άναβε τ’άστρα
Αυτά που ξέραμε ως εχτές
Που πίναμε σ’ένα ποτήρι τη δροσιά της.
Απόψε στα στενά παίζουν το θάνατο
Κάθε γωνιά φωτιά κι αγώνας
Η Λευκωσία απόψε πολεμά
Και πέφτει
Μιχάλης Πασιαρδής
«Όποιο δρόμο της Λευκωσίας και να ακολουθήσεις οδηγεί σε αδιέξοδο». Μεγαλώνοντας, αυτή τη φράση, θυμάμαι να επαναλαμβάνει συνεχώς ο πατέρας μου. Δεν αντιλήφθηκα εντελώς ξεκάθαρα την σημασία της, μέχρι τη στιγμή που περπατήσαμε στο ιστορικό κέντρο της μοιρασμένης πρωτεύουσας, σχεδόν σε όλους εκείνους τους αδιέξοδους δρόμους.
Αν και στη συνέχεια αυτό το αδιέξοδο φαινομενικά είχε αρθεί με τη φυσική διάνοιξη των οδοφραγμάτων...υπό όρους, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι εξακολουθεί να νοιώθει εγκλωβισμένος στην πόλη του.
Το βίωμα αυτό και η αίσθηση του εγκλωβισμού και της απομόνωσης, δεν αποτελεί προτέρημα μόνο των κατοίκων της Λευκωσίας, αλλά ένα φαινόμενο που παρατηρείται βεβαίως και σε άλλες μοιρασμένες πόλεις, όπως το Μπέλφαστ, τα Ιεροσόλυμα, τη Μοστάρ. Η κάθε σύγκρουση είτε είναι στην Ευρώπη, στα Βαλκάνια ή στη Μέση Ανατολή, είναι διαφορετική και μοναδική στο μυαλό των ίδιων των ανθρώπων που τη βιώνουν, αν και υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ τους.
Τα τελευταία χρόνια έχουν ιδιαίτερα αναπτυχθεί διάφορες δια-τομεακές και διεπιστημονικές πρωτοβουλίες από ομάδες ερευνητών, αρχιτεκτόνων, κοινωνιολόγων, ψυχολόγων, πολιτικών επιστημόνων και άλλων ειδικών, σε μια προσπάθεια να ερευνήσουν την πολεοδομική δομή που έχει αναπτυχθεί εξαιτίας του διαμοιρασμού των πόλεων, ως αποτέλεσμα συγκρούσεων, τις επιδράσεις στους κατοίκους τους και βεβαίως τρόπους επανένωσης των κομματιών της πόλης, όχι μόνο από την άποψη της αρχιτεκτονικής, αλλά και της κοινωνιολογικής.
Οι Jon Calame και Esther Charlesworth, στο βιβλίο τους “Divided Cities”, υποστηρίζουν ότι δεν αρκεί απλώς να αφαιρέσει κανείς τα φυσικά εμπόδια που διαιρούν τις πόλεις, όπως έγινε στα Ιεροσόλυμα το 1967 στη Μοστάρ το 1994 ή στη Λευκωσία το 2003, καθώς δεν προσφέρει και πολλά στην προσπάθεια άρσης του διαχωρισμού στην πολιτική, κοινωνία ή στο μυαλό των ανθρώπων. Η νοοτροπία της πολιορκημένης πόλης και της παθολογικής απομόνωσης, δεν εξαφανίζεται μόνο κατεδαφίζοντας τοίχους.
Από πόλεις υπό διαίρεση….
Όπως αναφέρει και ο ερευνητής Hugh Pope (του γνωστού Crisis Group), δεν έχει κανείς ακόμη πετύχει να αποκλείσει τελείως τους διαχωριστικούς τοίχους σε μια πόλη που προέρχεται από σύγκρουση, ενώ, όπως διαφαίνεται σε σχετικές έρευνες, οι διαιρετικές γραμμές συχνά είναι πολύ βαθειά ριζωμένες τόσο ψυχολογικά, κοινωνιολογικά, χωροταξικά όσο και γεωγραφικά.
Με αυτό ακριβώς το αντικείμενο καταπιάνεται το ερευνητικό δι-επιστημονικό πρόγραμμα «Conflict in Cities», ξεκίνησε το 2003 από μια ομάδα από τρία πανεπιστήμια της Μ. Βρετανίας με στόχο την εμπειρική έρευνα στις πόλεις του Μπέλφαστ και των Ιεροσολύμων. Το πρόγραμμα αυτό στη συνέχεια ανέπτυξε ένα δίκτυο ακαδημαϊκών και επαγγελματιών ως συνδεδεμένοι εταίροι του έργου αυτού με εξειδικεύσεις σε διαιρεμένες πόλεις συμπεριλαμβανομένων της Λευκωσίας, Μοστάρ, Βερολίνου, Βηρυτού και Κιρκούκ.
Το πρόγραμμα στοχεύει στη διερεύνηση των στοιχείων εκείνων που σχετίζονται με την εθνική σύγκρουση αλλά και τις αστικές ανησυχίες μέσω δι-επιστομηνικών και δια-τομεακών ερευνών όπως την αρχαιολογία, τις πολιτικές επιστήμες, την ανθρώπινη γεωγραφία και την κοινωνιολογία προσπαθώντας να κατανοήσει πώς η κουλτούρα και ο τρόπος ζωής επηρεάζουν τόσο τη φύση των εθνοτικών συγκρούσεων όσο και τη διαχείρισή τους, και επίλυσή τους.
…σε ενοποιημένες πόλεις
Στη Βόρεια Ιρλανδία μετά τη συμφωνία ειρήνευσης του Μπέλφαστ το 1999, έχουν γίνει πραγματικά άλματα στη διαδικασία επανένωσης της πόλης μέσω του προγράμματος «Ειρήνη» (Peace Program) που χρηματοδοτείται από την ΕΕ σε συνδυασμό με το Διεθνές Ταμείο για την Ιρλανδία.
Η προσπάθεια ανάπτυξης μια πόλης διαιρεμένης και επανένωσής της, σημαίνει απαραίτητα την ανάπτυξη όλων των πτυχών που αφορούν τη ζωή μιας πόλης. Ο Νίκος Μεσαρίτης, Πρόεδρος του Συμβουλίου Ανοικοδόμησης και Επανεγκατάστασης, αναφέρει ότι στο Μπέλφαστ έγινε συνολική κοινωνιολογική, πολιτιστική ανάπτυξη και της οικονομίας και της αρχιτεκτονικής. «Εάν αντιμετωπίσεις και σχεδιάσεις ένα από αυτά τα θέματα ξεχωριστά, είναι σαν να παράγεις έργο στο κενό. Δεν μπορείς να αγνοήσεις μια πολεοδομική σύνδεση και να δημιουργήσεις μια κοινωνική επαφή. Δεν μπορείς να κάνεις διαχωρισμένα οδικά δίκτυα. Το ζήτημα της ασφάλειας είναι ουσιαστικό, το ίδιο και της αστυνόμευσης, στο βαθμό που ο ένας σέβεται και εκπροσωπεί και τις δύο πλευρές. Πρέπει να λειτουργούν με ενιαίο τρόπο, να αντιμετωπίζουν τους πολίτες ενιαία και ανεξάρτητα από την ταυτότητα των πολιτών».
Στην Ιρλανδία Προτεστάντες και οι Καθολικοί δεν είχαν εμπιστοσύνη μεταξύ τους και ήταν σε εμπόλεμη κατάσταση με αστυνομία. «Υπήρξαν πρωτοβουλίες και οι ίδιοι οι πολίτες έχουν ενθαρρυνθεί να εμπλακούν και χρηματοδοτούνται για να έχουν κοινωνική δραστηριότητα και να λύνουν προβλήματα και να υλοποιούν προγράμματα που λύνουν προβλήματα. Δεν είναι ειρηνοποιοί, κάνουν έργο που βοηθά την επαφή των κοινοτήτων». Παράδειγμα ενός τέτοιου έργου όπως το περιγράφει ο κ. Μεσαρίτης είναι ένα κτίριο σε ένα σημείο των «ειρηνευτικών οδοφραγμάτων» όπως ονομάζονται, το οποίο έχει δύο εισόδους για να μπορούν να συνευρίσκονται και από τις δύο κοινότητες.
Έχουν δοθεί κίνητρα και υποστηρίζεται η εγκατάσταση κατοίκων της μιας κοινότητας εντός της περιοχής της άλλης, ώστε να αναπτύσσονται μεικτές περιοχές και υπάρχει ανταπόκριση. Έχουν διαμορφωθεί κοινά εκπαιδευτικά προγράμματα για τις δύο κοινότητες με σεβασμό προς τη διαφορετικότητα όχι μόνο αλλήλων αλλά απέναντι και σε άλλες εθνικότητες που ζουν στην πόλη. Η προσπάθεια θεωρείται επιτυχής όχι μόνο στα παιδιά αλλά και στους γονείς τους αφού είναι φορείς των πληροφοριών που μαθαίνουν στα σχολεία. «Αυτό καταδεικνύει», παρατηρεί ο κ. Μεσαρίτης, «ότι αν ανοίξεις την πόρτα, δηλαδή αν φτάσεις σε μια λύση που αναιρεί τη σύγκρουση, οι κοινότητες διαχέονται η μια μέσα στην άλλη».
Η Λευκωσία
Στη Λευκωσία, η ανάγκη ολοκληρωμένης αντιμετώπισης της πρόκλησης σχεδιασμού μιας διαιρεμένης πόλης εντοπίστηκε πολύ νωρίς μετά την Τουρκική εισβολή. Το 1979, με συμφωνία των τότε εκπροσώπων της πόλης, Λέλλου και Ακκιντζί, τέθηκαν οι βασικές αρχές για το Ενιαίο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Λευκωσίας. Ο βασικός στόχος αυτού του προγράμματος ήταν «η βελτίωση των σημερινών και μελλοντικών συνθηκών διαβίωσης όλων των κατοίκων του αστικού συμπλέγματος της Λευκωσίας».
Λίγο πριν το Δημοψήφισμα του 2004, όταν ήταν έντονες οι διεργασίες για την λύση του Κυπριακού προβλήματος, με απόφαση της Κυπριακής Κυβέρνησης δημιουργήθηκε το Συμβούλιο Ανοικοδόμησης και Επανεγκατάστασης με αποστολή τη μελέτη των ζητημάτων και την οργανωτική ανάγκη που θα προκύψουν μετά από μια πιθανή λύση και μετακίνηση του πληθυσμού. Όπως σημειώνει ο κ. Μεσαρίτης, διεξάγονται μελέτες για θέματα που θα τείνουν προς ενοποίηση για λόγους οικονομίας και κλίμακας με σκοπό την κατάρτιση στρατηγικής στην περίπτωση λύσης. Ταυτόχρονα, το Συμβούλιο προχωρά σε πιο πρακτικά θέματα, όπως για παράδειγμα την επιδιόρθωση των οικιών εγκλωβισμένων στην Καρπασία καθώς και την εκπαίδευση μηχανικών μέσω σεμιναρίων για την πιθανή επιδιόρθωση των κτιρίων της Αμμοχώστου.
Ο σχεδιασμός της στρατηγικής δεν αποτελείται απλώς από την επίλυση τεχνικών ζητημάτων που αφορούν είτε την πολεοδομία ή την αρχιτεκτονική αλλά μια προσπάθεια σύμπλευσης και σύζευξης των πολιτικών αποφάσεων με πρακτικά ζητήματα. «Η Κύπρος μπορεί να σηκώνει μόνο ένα βιώσιμο λιμάνι, όμως για πολιτικούς λόγους μπορεί να χρειάζεται να υπάρχουν περισσότερα λιμάνια στο νησί. Αυτό αποτελεί αντικείμενο μελέτης για το πόσα λιμάνια θα εξυπηρετεί το νησί για λόγους εμπορίου κ.ο.κ. Ανεξάρτητα από τη λύση», επισημαίνει ο κ. Μεσαρίτης. «Μπορούν να σχεδιαστούν και να αναδειχθούν οι ανάγκες, να εντοπιστούν παραδείγματα αντιμετώπισης αλλού και να ετοιμασθούν εναλλακτικά σενάρια», προσθέτει. Ο ρόλος του Συμβουλίου τονίζει ο κ. Μεσαρίτης δεν είναι να παρουσιάσει ένα σχέδιο λύσης ούτε να δώσει απαντήσεις σε πολιτικά ζητήματα, αλλά να μελετήσει και να προετοιμάσει τις τεχνικές που θα βοηθήσουν σε περίπτωση λύσης.
Η κουλτούρα της λύσης;
Οι προσπάθειες τόσο των ερευνητικών προγραμμάτων που μελετούν τις πόλεις υπό διαίρεση αλλά και τα κινήματα των ίδιων των πόλεων που πλέον απαιτούν να έχουν ρόλο στη διαμόρφωση πολιτικών ειρήνης και συμβίωσης καθώς, ενισχύουν μια νέα τάση ανά τον κόσμο: Την ενεργή εμπλοκή των τοπικών αυτοδιοικήσεων όχι μόνο στις πολιτικές ειρήνης αλλά ασκώντας εναλλακτική διπλωματία με ουσιαστικές προτάσεις για την ρύθμιση ζητημάτων και εστιών έντασης εντός του μικρόκοσμου των πόλεων.
Η Λευκωσία σύμφωνα με τον κ. Μεσαρίτη, θα είναι η «ευνοούμενη» μιας ενδεχόμενης λύσης του Κυπριακού προβλήματος καθώς, λόγω της τοποθεσίας της, της ίδιας της ιδιόρρυθμης κατάστασής της με τα ανοίγματα που έχουν ήδη γίνει, διευκολύνεται η επαφή. Ο κ. Μεσαρίτης, θεωρεί ότι αμέσως μετά τη λύση, η Λευκωσία θα είναι ο χώρος όπου η ΕΕ και η παγκόσμια κοινότητα θα θέλουν να δώσουν τις ευκαιρίες γιατί στη Λευκωσία θα κρίνεται η δυνατότητα συμβίωσης και επιτυχίας της λύσης, γιατί εκεί δεν θα χρειάζεται να ταξιδεύσουν Κύπριοι από τις δύο κοινότητες για να έρθουν σε επαφή. Η επαφή θα είναι άμεση και καθημερινή όπως και η συμβίωση, η οποία μέσω των έργων της αρχιτεκτονικής θα τείνει να αντιμετωπίζεται ως μια ενιαία πόλη.
Όπως γίνεται στο Βερολίνο, θα υπάρξουν προσπάθειες να ξαναζωντανέψει η πόλη και να ξεφύγει από την ακινησία. Τα ίδια τα στοιχεία που κάποτε διαχώριζαν την πόλη τους, οι Βερολινέζοι τα έχουν διατηρήσει ως μνημεία και χώρους επισκέψεων και προβολής, ερεθίζοντας το ενδιαφέρον των τουριστών και δημιουργώντας μια νέα οικονομική κίνηση για την ίδια τη πόλη.
Ο κ. Μεσαρίτης θεωρεί ότι οι συνθήκες και η ψυχολογία του κόσμου από το δημοψήφισμα το 2004 εώς σήμερα έχει αλλάξει. Σε αυτό βοήθησαν οι χειρισμοί του νέου Προέδρου που άρχισαν να λειώνουν τον πάγο της δυσπιστίας και της αρνητικότητας και να επαναφέρουν τον κόσμο σε μια διάθεση θετική ως προς την παρακολούθηση της διαδικασίας επίλυσης του Κυπριακού. Προφανώς αυτό δεν σημαίνει τυφλός ενθουσιασμός για μια οποιαδήποτε λύση, αλλά ότι οι πολίτες αυτή τη στιγμή προσφέρουν το κατάλληλο υλικό για να το επεξεργαστεί η ηγεσία αλλά και οι ίδιοι οι πολίτες είναι σε καλύτερη θέση να κατανοήσουν καλύτερα ένα νέο σχέδιο.
Και Ευρωπαϊκές πόλεις υπό κατακερματισμό
Στη σύγχρονη εποχή της ελεύθερης διακίνησης και των ίσων ευκαιριών οι Ευρωπαϊκές πόλεις αντιμετωπίζουν σχεδόν όλες, ένα νέου είδους διαχωρισμό λόγω οικονομικών, φυλετικών διαφορών και δημιουργούνται σχεδόν αυστηρά διαχωρισμένες περιοχές. Σύμφωνα με τον κ. Μεσαρίτη, το θέμα της μετανάστευσης αποτελεί ένα από τα ζητήματα που εντάσσονται στις συζητήσεις για την οργάνωση των πόλεων στη Ευρώπη, καθώς φτωχοί μετανάστες ή ομάδες διαφορετικού κοινωνικού και βιοτικού επιπέδου δεν καταφέρνουν να λειτουργήσουν από κοινού ούτε να συνεργαστούν σαν μια ενιαία πόλη. Έτσι δημιουργούνται δύο ή περισσότερα κομμάτια εντός των πόλεων που δεν λειτουργούν μαζί, αλλά ούτε και συμβαδίζουν.
Ο ολοένα αυξανόμενος ρόλος των πόλεων στην οικοδόμηση και διατήρηση της ειρήνης έχει αναγνωρισθεί πρώτα από όλα από τις ίδιες τις πόλεις και όχι μοναχά αυτών που έχουν εξέλθει από μια σύγκρουση ή βρίσκονται υπό διαίρεση.
Τον Ιούλιο του 2008 συνήλθε στη Χάγη, το πρώτο παγκόσμιο συνέδριο για την Διπλωματία των Πόλεων και το Ρόλο των Τοπικών Κυβερνήσεων στην πρόληψη της Σύγκρουσης, την Οικοδόμηση της Ειρήνης και την Ανοικοδόμηση μετά από μια σύγκρουση. Στόχος του συνεδρίου ήταν η διαμόρφωση της διπλωματίας των πόλεων ως το εργαλείο των τοπικών κυβερνήσεων για την προώθηση της κοινωνικής συνοχής, της πρόληψης και επίλυσης συγκρούσεων και της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, με στόχο τη δημιουργία ενός σταθερού και ασφαλούς περιβάλλοντος. Η διπλωματία της ειρήνης για αυτούς ξεκινά από τις γειτονιές της κάθε πόλης, αφού μπορούν να αποτελέσουν εστίες έντασης και γενικότερης σύγκρουσης.
No comments:
Post a Comment